Bela Lugosi

Legenda wczesnego kina grozy. Sławę i wieczne miejsce w panteonie najlepszych aktorów gatunku zapewniła mu rola w doskonałej adaptacji powieści Brama Stokera pt. "Dracula" z 1931 roku w reżyserii Todda Browninga. Dzięki niej zyskał sławę, popularność i na stałe związał się z kinem grozy. Postać Drakuli najczęściej kojarzy się właśnie z rolą Bela Lugos'iego.

W młodości parał się różnymi zajęciami ( pracował m.in. w kopalni ), wystąpił nawet w kilku scenicznych epizodach, ale ostatecznie zdecydował się na podjęcie studiów na Budepeskiej Akademii Sztuki Teatralnej. Po jej ukończeniu skupił się już tylko na grywaniu na scenie ( zazwyczaj pod pseudonimem Arisztid Olt ). W 1919 roku, ze względów politycznych, musiał wyjechać do Niemiec, gdzie zagrał m.in. w "Der Januskopf" (1920), jednej z pierwszych filmowych adaptacji "Doktora Jekylla i Pana Hyde'a" w reżyserii słynnego Fredericha W. Murnaua, twórcy późniejszego kanonu filmowej grozy pt. "Nosferatu" (1922). W 1921 roku wyemigrował do Ameryki, gdzie pozostał aż do samej śmierci. Jego pierwszym filmem tam był "The Silent Command" (1923), szpiegowska historia, w której Bela zagrał czarny charakter. Później grywał głównie w dramatach. W 1927 roku wystąpił w Broadway'owskiej adaptacji "Draculi", która okazała się dużym sukcesem komercyjnym i sprawiła, że prawa do ekranizacji wykupiła wytwórnia Universal. Rolę hrabiego zdecydowano się powierzyć Lonowi Chaney'owi. W wyniku jednak jego nagłej śmierci propozycję zagrania otrzymał Bela Lugosi. Okazało się, że "Dracula" (1931) w reżyserii Toda Browninga był najważniejszym filmem w całej karierze węgierskiego aktora. Od tej pory, do końca swojego życia będzie obsadzany właściwie tylko w rolach w filmach grozy i na zawsze będzie kojarzony z postacią hrabiego. Postać, którą stworzył w tym filmie na zawsze zapisała się w historii filmu i wywarła olbrzymi wpływ na późniejszych odtwórców roli Draculi. Mimo rozgłosu jaki zdobył, zdecydował się w tym samym roku odrzucić propozycję zagrania we "Frankensteinie" (1931), na rzecz filmu "Kwuasimodo", który jednak nigdy ostatecznie nie został nakręcony. Rezygnacja z zagrania potwora Frankensteina była chyba największą pomyłką w życiu aktora, ponieważ film odniósł olbrzymi sukces, a z występującego w nim Borisa Karloffa uczyniła gwiazdę pierwszego formatu. W 1931 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Potem zagrał doskonałą rolę w niekwestionowanym klasyku kina grozy pt. "White Zombie" (1932). Później otrzymał kilka głównych ról w niskobudżetowych filmach grozy: "The Death Kiss" (1932), "The Whispering Shadow", a w wielkich produkcjach grał tylko epizody np. w "The Island Of Lost Souls" (1933), pierwszej filmowej adaptacji "Wyspy Doktora Moreau" H. G. Wellsa. W 1934 powrócił pod skrzydła Universalu i zagrał główną rolę w ekranizacji opowiadania Edgara Allana Poe pt. "The Black Cat" (1934). Był to zarazem pierwszy film ( i najlepszy jak się później okazało ), w którym wystąpił razem z innym wielkim aktorem kina grozy, wspomnianym już wyżej Borisem Karloffem. Później oprócz roli w kolejnym filmie zrealizowanym na podstawie twórczości Edgara Allana Poe pt. "The Raven" (1935) zaczął grywać pomniejsze role w dość przeciętnych, niskobudżetowych produkcjach. Do sławy powrócił po roli Igora z filmu "Son of Frankenstein" (1939) i kilku innych, również udanych pozycjach m.in. "The Wolf Man" (1941), gdzie po raz pierwszy spotkał się na ekranie z kolejnym znanym aktorem horrorów Lonem Chaney'em Jr. Później pojawił się m.in. jako potwór w "Frankenstein Meets the Wolf Man" (1943). Niestety publiczności nie przypadło do gustu, że Frankenstein mówi z węgierskim akcentem, więc producenci zdecydowali się wyciąć wszystkie kwestie Lugosi'ego. Później zagrał w szeregu mniej udanych pozycji. Pod koniec lat 40-tych mimo, że wystąpił jeszcze raz u boku Lona Chaney'a Jr. w popularnej komedii "Abbott and Costello Meet Frankenstein" (1948), parodiując swoją rolę życia Draculi, jego kariera aktorska w sposób nieunikniony chyliła się już ku upadkowi. Duży wpływ na to miało pogłębiające się uzależnienie od morfiny. Lugosi stał się ekscentryczny ( zaczął pojawiać się publicznie w swoim stroju Draculi ) i miewał kłopoty finansowe. W latach 50-tych wytwórnie przestały być zainteresowane obsadzaniem go w jakichkolwiek rolach. Występował już właściwie jedynie w kompromitujących filmach takich jak np. "Bela Lugosi Meets a Brooklyn Gorilla". Później został zmuszony, niejako na własne życzenie, grać u "najgorszego reżysera wszechczasów" Edwarda Wooda, który był jego wielkim fanem. Po tym jak wystąpił w "Bride of the Monster" (1955), na pewnien czas znalazł się w szpitalu w związku ze swoim uzależnieniem. Ostatnią pozycją w jego karierze był, uważany za najgorszy film wszechczasów "Plan 9 Out of Space" ("Plan 9 z Kosmosu") (1956). Jednak nie zdążył go ukończyć, zmarł na atak serca wkrótce po rozpoczęciu zdjęć. Plotka głosi, że zmarł czytając scenariusz "The Final Curtain", kolejnego filmu Edwarda Wooda, w którym miał wystąpić. Materiał, który udało się nakręcić wraz z Belą został jednak w filmie dość zręcznie wykorzystany.

Tak jak sobie tego życzył, Bela Lugosi został pochowany w stroju Draculi, tak żeby został zapamiętany w swojej najlepszej roli. Obecny na pogrzebie Vincent Price opowiadał później, że kiedy podeszli wraz z Peterem Lorre do trumny, ten drugi widząc ciało ubrane w płaszcz hrabiego, zapytał się czy nie powinni przebić jego serca kołkiem.

Pseudonim aktora wziął się z nazwy miasteczka, w którym się urodził. "Lugosi" od Lugos znaczy tyle co "pochodzący z Lugos". Oczywiście Bela Lugosi na zawsze będzie się kojarzył z rolą w "Draculi" Todda Browninga, roli która od tej pory stała się jego wyznacznikiem ekranowym. Najbardziej istotną cechą charakterystyczną Bela Lugosi'ego był jego węgierski akcent. To dzięki niemu rola "Draculi" nabrała tak niecodziennego wymiaru i autentyczności zarazem. Jednak nie zawsze było to z korzyścią dla aktora, o czym przekonał się przy okazji chociażby "Frankenstein Meets the Wolf Man". Nieodłącznym atrybutem jego osoby stał się też długi, czarny płaszcz. Oprócz ról Draculi, wielokrotnie wcielał się także w postacie innych potworów ("The Wolf Man", "Frankenstein Meets the Wolf Man", "Spooks Run Wild") oraz szalonych naukowców ("The Raven", "The Dark Eyes of London", "Bride of the Monster"). Wysoki, przystojny z tajemniczym wzrokiem, był postacią przyciągającą i zarazem budzącą grozę - idealną do grania w filmach grozy. Wbrew powszechnej opinii, Lugosi nie prowadził z Karloffem zażartej wojny i nie pałali do siebie nienawiścią, wręcz przeciwnie - szanowali się wzajemnie. Ich rywalizacja dotyczyła tylko ról w filmach. Wizerunek Lugosi'ego jako hrabiego Draculi został uwieczniony w 1997 roku na specjalnej kolekcji znaczków pocztowych z największymi potworami kina grozy. Na początku lat 30-tych, kiedy był u szczytu swojej kariery, był jednym z najczęściej obsadzanych w horrorach aktorów. Dzięki temu przyczynił się m.in. do popularyzacji tego gatunku filmowego.

Wybrana filmografia:

• "Der Januskopf" [ "Dr. Jekyll and Mr. Hyde" ] ( F.W.Murnau, 1920 )
• "Dracula" ( Tod Browning, 1931 )
• "Dracula"
• "Murders in the Rue Morgue" ( Robert Florey, 1932 )
• "White Zombie" ( Victor Halperin, 1932 )
• "The Death Kiss" ( Edwin L. Marin, 1932 )
• "Island of Lost Souls" ( Erle C. Kenton, 1933 )
• "The Whispering Shadow" ( Colbert Clark, Albert Herman, 1933 )
• "Night of Terror" ( Benjamin Stoloff, 1933 )
• "The Black Cat" ( Edgar G. Ulmer, 1934 )
• "The Mark of the Vampire" ( Tod Browning, 1935 )
• "The Mystery of the Marie Celeste" ( Denison Clift, 1935 )
• "The Raven" ( Lew Landers, 1935 )
• "The Invisible Ray" ( Lambert Hillyer, 1936 )
• "The Phantom Creeps" ( Ford Beebe, Saul A. Goodkind, 1939 )
• "Son of Frankenstein" ( Rowland V. Lee, 1939 )
• "The Dark Eyes of London" ( Walter Summers, 1939 )
• "Black Friday" ( Arthur Lubin, 1940 )
• "The Devil Bat" ( Jean Yarbrough, 1940 )
• "Invisible Ghost" ( Joseph H. Lewis, 1941 )
• "The Black Cat" ( Albert S. Rogell, 1941 )
• "Spooks Run Wild" ( Albert S. Rogell, 1941 )
• "The Wolf Man" ( George Waggner, 1941 )
• "The Ghost of Frankenstein" ( Erle C. Kenton, 1942 )
• "The Corpse Vanishes" ( Wallace Fox, 1942 )
• "Night Monster" ( Ford Beebe, 1942 )
• "Bowery at Midnight" ( Wallace Fox, 1942 )
• "Frankenstein Meets the Wolf Man" ( Roy William Neill, 1943 )
• "The Return of the Vampire" ( Lew Landers, Kurt Neumann, 1944 )
• "Zombies on Broadway" ( Gordon Douglas, 1945 )
• "The Body Snatcher" ( Robert Wise, 1945 )
• "Scared to Death" ( Christy Cabanne, 1947 )
• "Bud Abbott Lou Costello Meet Frankenstein" ( Charles Barton, 1948 )
• "Bela Lugosi Meets a Brooklyn Gorilla" ( William Beaudine, 1952 )
• "Mother Riley Meets the Vampire" ( John Gilling, 1952 )
• "Bride of the Monster" ( Edward J. Wood, 1955 )
• "The Black Sleep" ( Reginald Le Borg, 1956 )
• "Plan 9 out of Space" ( Edward J. Wood, 1956 )
• "Plan 9 z Kosmosu"